Przyjaciele Zippiego

• • • Część 1: Uczucia

           Dzieci i rodzice znacząco się różnią w zakresie, w jakim są w stanie określić to, co czują w różnych sytuacjach. Niemowlęta wyrażają rozdrażnienie lub szczęście w podobny sposób - okazują podobne reakcje, bez względu na źródło uczuć. Zatem może być trudne do zrozumienia, na przykład, dlaczego maleństwo płacze. Z wiekiem dzieci uczą się mówić, uczą się również używać słów w celu określania uczuć. Zaczynają rozróżniać pozytywne i różne negatywne uczucia, takie jak bycie rozdrażnionym z powodu przeżywania bólu fizycznego i bycie rozdrażnionym, kiedy mama poświęca całą swoją uwagę bratu lub siostrze. Większość dzieci nabędzie tę zdolność, kiedy zaczną uczestniczyć w programie Przyjaciele Zippiego, choć być może nigdy tego nie okażą.

      Dzieci (i dorośli) zazwyczaj reagują na uczucia w sposób automatyczny, bez uświadamiania sobie, jak się czują. Kiedy jesteśmy smutni, zazwyczaj wyglądamy na smutnych, poruszamy się wolniej, nasz głos brzmi smutno i możemy nie być tak mili jak zawsze. Nie musimy sobie mówić „Czuję się smutny”, aby wyrazić swój smutek. Niektóre dzieci mają trudności z trafnym identyfikowaniem tego, co czują w różnych sytuacjach. Wiele z nich nie ma zwyczaju nazywania swoich uczuć głośno i pokazywania innym jak się czują. Jednak zdolność komunikowania innym swoich uczuć, jest pierwszym, kluczowym krokiem do wyznaczenia odpowiednich strategii radzenia sobie.

      Dzieci, które mają trudność w wyrażaniu uczuć, mogą mieć problemy z szukaniem pomocy, poproszeniem o pomoc i jej przyjmowaniem. Zdolność określania tego, co inni czują i rozmawianie z innymi o uczuciach jest kluczowe dla dzieci, aby były w stanie udzielać pomocy innym. Czasami dzieci radzą sobie z uczuciami w sposób pośredni, a to utrudnia zidentyfikowanie, co dziecko właśnie odczuwa. Na przykład, dziecko, które odczuwa niepokój z powodu przyjścia do nowej klasy może go ukrywać za zachowaniami agresywnymi lub może stać się zamknięte w sobie i unikać interakcji z innymi. Identyfikowanie i rozróżnianie uczuć, jest pierwszym ważnym krokiem w uczeniu się, jak lepiej sobie radzić. Zachowania empatyczne mogą czasem pomóc (np.: „Bycie nowym w nowej szkole, gdzie nikogo nie znasz musi być trudne i może dlatego wydaje się, że unikasz wszystkich. Mnie też jest ciężko. Mam na imię Adam. Jak ty masz na imię?”).

      Ważne jest, aby rozpoznać, że zachowanie przejawiane przez dziecko nie zawsze jest dokładnym przejawem tego, co ono czuje. Ta część koncentruje się na doskonaleniu u dzieci zdolności rozpoznawania podstawowych uczuć: uczucie smutku, uczucie radości, uczucie złości i rozdrażnienia, uczucie zazdrości, uczucie zdenerwowania.

      Zazdrość może być uczuciem trudnym do wyjaśnienia małym dzieciom. W przeciwieństwie do innych uczuć, gdzie wewnętrzne doświadczenie jest wszystkim, czego potrzeba, aby wiedzieć jak ktoś się czuje, zazdrość również oparta jest na chęci posiadania tego, co ktoś inny posiada lub dostał. Łączy się to z porównywaniem jednych z drugimi i uczuciem, że inna osoba jest w pewien sposób w lepszej sytuacji. Można być zazdrosnym o to, że nauczyciel docenia inne dziecko lub o czyjeś ubrania. Nie ma „słusznej” czy „niesłusznej” zazdrości. Mówienie „nie powinienem być zazdrosny o to, czy tamto ponieważ...” jest w małym stopniu pomocne, ponieważ, tak jak wszystkie uczucia, zazdrość jest spontaniczną reakcją, która się pojawia bez względu na to, czy chcemy czy nie. Jednak rozumienie, że to, co przeżywamy to „zazdrość”, może pomóc nam znaleźć sposoby poradzenia sobie z sytuacją. Omawiając uczucie zazdrości, ważne jest podkreślenie, że tak, jak wszystkie uczucia, jest ono normalne i powszechne. Pomocne może okazać się stwierdzenie, że dorośli mogą odczuwać zazdrość tak samo jak dzieci. Odczuwanie zazdrości nie stanowi problemu – ważne jest natomiast to, co robisz, kiedy odczuwasz zazdrość.

      Część 2: Rozmawianie

          Dziecięce schematy i umiejętności w zakresie komunikacji, różnią się znacząco i zależą od bogactwa doświadczeń zdobytych we wczesnym dzieciństwie. Na przykład, niektóre dzieci mogą być przyzwyczajone do częstych rozmów z rodzicami czy rodzeństwem, podczas gdy inne mogą mieć niewiele okazji do społecznych interakcji. Niektóre dzieci wiele mówią i są bardzo podekscytowane tym faktem, inne albo mówią niewiele albo wyglądają na niezainteresowane lub ich wypowiedzi są monotonne. Dla dziecka początek nauki to czas, kiedy jego umiejętności komunikacyjne gwałtownie wzrastają. Uczy się ich różnicowania. Kiedy młodsze dziecko po prostu krzyczy, sześcio- czy siedmiolatek często potrafi zrozumieć i wyjaśnić przyczyny swojej frustracji czy bólu. Małe dziecko może nazwać wszystkie zwierzęta „pies”, ale starsze dziecko rozróżni „psa” i „kota” - a ostatecznie nauczy się mówić, jaka jest różnica między różnymi rasami psów. Postrzeganie świata przez dziecko staje się coraz bardziej złożone. Z czasem słownictwo dziecka poszerza się, jednak długo jeszcze nie jest w pełni wykształcone. Rozpoczęcie szkoły i nauki czytania stwarza dziecku okazję poznania wielu nowych słów, ale często przekonuje się ono, że nie potrafi powiedzieć dokładnie, co oznaczają. Na przykład w swoich pierwszych dyskusjach na temat uczuć, niektóre dzieci będą rozumiały uczucia zazdrości i zdenerwowania, ale mogą nie być w stanie opisać ich słowami. Bez względu na odmienne umiejętności czy schematy komunikacyjne, które sobie wyrobiły, dzieci sześcio- i siedmioletnie są świadome siły, jaką daje im komunikacja. Na przykład, nauczyły się, że jednym ze sposobów wyrażania niezadowolenia jest dąsanie się i nieodpowiadanie na pytania lub próby nawiązania z nimi rozmowy. Czasami dzieci robią to wobec rodziców i czerpią przyjemność i poczucie kontroli, kiedy dostrzegają, jak wpływa to na rodziców. Z drugiej strony, dzieci w tym wieku, mogą zacząć odczuwać frustrację, kiedy nie są w stanie skutecznie się komunikować. Jednym z celów tej części jest przekonanie dzieci, aby mówiły to, co chcą naprawdę powiedzieć. Ważne jest, aby pomóc dzieciom zrozumieć, że zdolność do bezpośredniego wyrażania się, nie daje prawa do mówienia wszystkiego, co myślisz lub czujesz w danej sytuacji.

       Dzieci powinny nauczyć się nie tylko wyrażać własne myśli i uczucia, ale również słuchać, kiedy inni chcą wyrazić wobec nich swoje myśli i uczucia. Wiele dzieci w tym wieku nie wie jak efektywnie słuchać, a niektórzy nauczyciele twierdzą, że uczenie słuchania jest jedną z najważniejszych umiejętności, której uczy program.

      Część 3: Przyjaźń

          Szkoła czy przedszkole są szczególnym środowiskiem, gdzie znajduje się nowych przyjaciół oraz może być to obiecujące miejsce utrzymania już istniejących przyjaźni. Z jednej strony, szkoła stwarza dzieciom możliwość kontaktów z wieloma potencjalnymi przyjaciółmi i nawiązania nowych przyjaźni. Z drugiej strony, istnieje ryzyko, że dzieci zostaną porzucone lub odrzucone przez „starych” przyjaciół na rzecz nowych. Zanim dzieci zaczną uczęszczać do przedszkola lub szkoły podstawowej, rozwiną już swoją niepowtarzalną osobowość, która wpływa na zakres, w jakim są w stanie nawiązywać nowe i utrzymywać dotychczasowe przyjaźnie. Osobowość może być określana w kategoriach introwersji i ekstrawersji, co wskazuje na ile dziecko może być nieśmiałe lub otwarte, to również decyduje o schematach angażowania się w nowe związki. Dla małych dzieci budowanie i utrzymywanie przyjaźni wydaje się łatwe i automatyczne. Jednak większość dzieci w młodszym wieku szkolnym, martwi się o to, aby były lubiane i miały przyjaciół, w konsekwencji dostosowują one swoje zachowania do otoczenia w tym celu. Niektóre, aby być lubiane, przyjmują rolę dopraszających się i robią to, czego inni oczekują. Dzieci w tym wieku, w swoich zachowaniach mogą być bardzo egocentryczne lub ukierunkowane na własne „ja”. Nie oznacza to, że są „samolubne”, w takim rozumieniu, że w sposób zamierzony nie biorą pod uwagę uczuć innych, ale o to, że są bardzo skoncentrowane na tym, co właśnie czują i na tym, czy ich potrzeby są zaspokojone czy nie. Dzieci mogą poczuć się wściekłe, jeśli nie mają przyjaciela lub czują się przez niego opuszczone. Jednak, ich poczucie niezadowolenia może zniknąć dość szybko, kiedy zmieni się sytuacja.

      Uczucia małych dzieci, nawet bardzo intensywne emocje, takie jak poczucie bycia opuszczonym czy izolowanym, może szybko się zmienić, jeśli ktoś, o kim myślą, że ich opuścił, zmienia zdanie lub zaczyna poświęcać im trochę uwagi, albo jeśli znajdą nowego przyjaciela. Dzieci, podobnie jak dorośli, mają różne wzorce przyjaźni. Niektóre mają tylko jednego, najlepszego przyjaciela, podczas gdy inne mogą mieć wielu „najlepszych” przyjaciół albo wiele mniej ważnych związków. Czasem jedną z konsekwencji spotykania nowych osób w szkole jest to, że dzieci przekonują się, że mogą nawiązać więź z różnego typu osobami, różniącymi się od „starych, najlepszych” przyjaciół. To często prowadzi do dramatów, dopóki odrzucony przyjaciel nie odkryje nowej więzi.

      Większość dorosłych posiada idealną wizję przyjaźni, w której istnieje obopólna więź związana z „dawaniem i braniem”. Ta idealna więź, gdzie żaden z przyjaciół nie dominuje i dochodzi do kompromisów po obu stronach, jest często daleka od rzeczywistości zarówno w życiu dorosłych jak i dzieci. Bez względu na to, na czym opiera się przyjaźń i jaki jest typ relacji dostrzeganej przez dorosłych, to same dzieci decydują, co czerpią ze związku i czy chcą go podtrzymywać. Wyimaginowane przyjaźnie są powszechne wśród małych dzieci i zazwyczaj nieszkodliwe, dopóki dziecko nie przestaje rozumieć różnicy między rzeczywistością a tym, co jest wymyślone. Jednak, jeśli dziecko zaczyna poświęcać całą swoją energię wyimaginowanej przyjaźni, a niewiele realnym związkom, ten rodzaj wycofania się z życia społecznego może być znakiem, że dziecko ma jakieś inne nie okazywane kłopoty. Zazwyczaj, w takiej sytuacji, zaleca się bardziej wnikliwe sprawdzenie powodów zmartwień dziecka i ewentualnie zasięgnięcie opinii psychologa lub psychiatry.

      Gdy dzieci, w ramach programu Przyjaciele Zippiego nauczą się wyrażać uczucia i rozwijać umiejętności komunikacji, będą mogły rozmawiać o tym, jak czują się w związku z tym, jak inni ich traktują oraz omawiać, jak to jest, jeśli dziecko jest odrzucone przez innych lub nie ma przyjaciół.

      Część 4: Rozwiązywanie konfliktów

          Ta część dotyczy rozwiązywania konfliktów a szczególnie problemu prześladowania. Jednym z najczęściej dostrzeganych efektów spotkań programu Przyjaciele Zippiego jest zmniejszenie się liczby konfliktów w klasie, w miarę jak dzieci uczą się stosować lepsze rozwiązania zamiast np.: bicia się. Zanim dzieci zaczną uczęszczać do szkoły, ich sposób rozwiązywania konfliktów jest wzorowany na tym, jak rozwiązuje się sytuacje sporne w ich domu lub w środowisku lokalnym. Jedną z najważniejszych informacji dotyczących rozwiązywania konfliktów przekazywanych w ramach spotkań jest to, że dzieci mogą wybierać nowe i różnorodne metody rozwiązywania konfliktów. Pomimo, że są przyzwyczajone do robienia w sytuacji konfliktowej tego, co robią ich rodzice lub wzorce osobowe z bajek rysunkowych. To jest szczególnie ważne w dzisiejszych społeczeństwach, w których dzieci grają w gry komputerowe, gdzie konflikty rozwiązywane są przez zabijanie lub bicie innych na monitorze komputera, lub gdzie filmy i programy telewizyjne często pokazują „machowskie” metody rozwiązywania konfliktów, gdzie podejmowane są postrzegane jako skuteczne, drastyczne akty przemocy. 

      Prześladowanie jest przedmiotem szczególnych zmartwień dzieci w wieku szkolnym, niestety bardzo powszechnym w środowisku szkoły. Dla ofiar prześladowania trauma takiego przeżycia może czasem utrzymywać się przez długi czas, a nawet przez całe życie. Sprawdza się to szczególnie w przypadku dzieci, które nie opanowały konstruktywnych sposobów radzenia sobie z lękiem przed prześladowaniem, doświadczaniem bycia prześladowanym i/lub konsekwencjami prześladowania. Jednym z celów programu Przyjaciele Zippiego jest rozwinięcie bardziej urozmaiconych i lepszych technik radzenia sobie w takiej sytuacji. Wystąpienie odroczonych emocjonalnych skutków prześladowania zależy od tego, co później nastąpi i jak dzieci nauczyły się radzić sobie w danej sytuacji. 

       

      Część 5: Zmiany i straty

          Każdy rodzaj zmiany lub straty może być niepokojący dla małych dzieci. Dzieci lubią stabilizację, ona daje im poczucie komfortu. Każdy rodzic doświadczył sytuacji, kiedy małe dziecko upierało się, aby przeczytać mu to samo opowiadanie jeszcze raz i jeszcze raz lub, że wciąż oglądało tę samą bajkę lub słuchało tej samej piosenki. Małe dzieci czują się bezpieczne w sytuacjach rutynowych – np. stały sposób szykowania się do spania, rytuał dotyczący tego, co się mówi i robi w czasie porannego wstawania i temu podobne. Dzieci potrzebują mieć unormowany styl życia i wzorce zachowań, a brak ograniczeń może doprowadzić do słabo rozwiniętej świadomości własnej osoby, słabej samokontroli oraz nieadekwatnych umiejętności społecznych. Zazwyczaj dzieci w porównaniu z dorosłymi mają mniejszą zdolność przewidywania zmiany, ale nierzadko może się wydawać, że kiedy zmiana nastąpi, szybciej się do niej adaptują. Każdy rodzaj zmiany, jak na przykład pójście do nowej szkoły lub przeprowadzka do nowego otoczenia, może być postrzegana jako bardzo niepokojąca, bez względu na to, jak wiele dobrego niesie. Na przykład dorosły, który przeprowadza się do większego i bardziej luksusowego domu, może myśleć, że jest to ekscytujące i cudowne. Jednakże dziecko może bać się zmiany lub uważać ją za niepokojącą, bez względu na to, jak bardzo chciałoby mieć większy pokój czy ładniejszy dom.

      Kiedy nastąpi zmiana, nastrój dziecka może zmienić się bardzo szybko i może wyglądać na to, że szybko zaadoptowało się ono do nowej sytuacji. W traumatycznych okolicznościach, jednak nie oznacza to, że zmiana nie wywarła wpływu na dziecko – reakcje mogą pojawić się po pewnym czasie, nawet po latach. Jeśli dziecko otrzyma odpowiednie wsparcie może ono prężniej się „trzymać” i zaadoptować się do zmiany dużo szybciej i konstruktywnej. Odbieranie przez dziecko rozmiaru straty może wydawać się dorosłemu nielogiczne i nieadekwatne do sytuacji. Na przykład dziecko, które właśnie straciło jedno z rodziców, „na zewnątrz” może wcale nie wyglądać na zrozpaczone, gdy tymczasem żyjący rodzic jest zdruzgotany i z trudnością pojmuje, że dziecko chce wyjść na dwór i bawić się jak zazwyczaj. Z drugiej strony, strata ukochanej zabawki lub ulubionego kocyka może być dla dziecka przytłaczająca i może ono nie być w stanie zasnąć lub jeść dopóki zabawka się nie znajdzie. Wiele zmian nie jest niczyją „winą”. Rodzic może zmieniać prace i zmieniać miejsce zamieszkania rodziny na inne miasto, rodzice mogą od siebie odejść i żyć w separacji lub rozwieść się, lub kochana osoba może umrzeć. W takich sytuacjach dorosły może zrozumieć, że nie ma winnego. Jednak, powszechne jest, że dzieci winią kogoś, kiedy przeżywają istotną zmianę lub stratę. Czasem winią siebie, bez względu na to, jak nielogiczne może to być dla dorosłego. Jeśli to ma miejsce, ważne jest, aby dziecku wyraźnie powiedzieć, że wiele dzieci tak robi, ale nie ma żadnych podstaw, aby je winić. Rozwód rodziców może również wpłynąć na dzieci w twojej klasie, kiedy prowadzisz zajęcia tej sesji, powinieneś wiedzieć, czy któreś z dzieci cierpiało z powodu rozpadu rodziny. Taki rozpad może być dla dziecka szczególnie traumatyczny i powodować, że dziecko może się martwić, złościć, być nieufne i niepewne. Dzieci, które doświadczyły traumy mogą być agresywne, wycofywać się i mieć trudności w uczeniu się. Szczególnie zły wpływ sytuacja taka może mieć na chłopców, jeśli, jak to się często zdarza w przypadku rozwodów, ojciec opuszcza dom.

      Badacze są zgodni, że dziecięce rozumienie śmierci rozwija się stopniowo i zmienia z upływem czasu. Badacze często koncentrują się na przyswajaniu specyficznych subkoncepcji rozumienia śmierci. Wreszcie, poczucie, że zmarły nie powróci do życia jest pierwszą z subkoncepcji, które dziecko rozwija. Ogólnie fakt, że wszyscy muszą umrzeć i umrą pewnego dnia, jest zazwyczaj pojmowany dość wcześnie (w wieku 6-8). Jednakże inne subkoncepcje, takie jak nieprzewidywalność - pogląd, że można umrzeć w każdej chwili – oraz nieuchronność – że bez względu na to, co robimy, aby uniknąć śmierci i tak możemy umrzeć – mogą nie pojawić się przez długi czas później. Ponadto, kiedy dzieci są pytane: „Co stanie się kiedy umrzesz?” bardzo rzadko okazuje się żeby śmierć była pojmowana jako ostateczny stan pozbawiony myśli i uczuć. Niektóre dzieci, kiedy ktoś zapyta je o śmierć, powtarzają to, czego nauczyły się od rodziców lub w kościele, mówiąc na przykład „pójdziesz do nieba”, ale to może być spowodowane tym, że myślą, że tego oczekuje dorosły, i nie jest to prawdziwa wypowiedź, w którą wierzą. Zazwyczaj, jeśli dzieciom zada się inne pytania one chętnie potwierdzą, że uważają zupełnie coś innego. Istnieje również inna charakterystyka dziecięcego rozumienia śmierci, o której warto pamiętać. Dzieci po prostu mają cudowną zdolność wierzenia w wiele różnych rzeczy, które dorośli z trudnością akceptują, po prostu, dlatego, że są logicznie niespójne. Mówienie o śmierci, jest ważne dla dzieci, ponieważ w ten sposób będą mogły przekonać się czy ich rozumienie śmierci jest podobne do tego, jak myślą inne dzieci i dorośli oraz wyrazić uczucia dotyczące śmierci kogoś, kogo kochały, a które mogą skrywać w sobie. Dzieci rzadko mają taką możliwość, ponieważ większość dorosłych obawia się rozmawiania z nimi na temat śmierci. Dzieci mogą mieć przekonania, które, jeśli nie są wyjaśnione, mogą powodować niepotrzebne problemy. Dziecko, którego rodzic zmarł, zazwyczaj czuje się winne. Żadne dziecko nie jest perfekcyjne i dzieci czasem mają pierwotne przekonanie, że ponieważ nie były tak grzeczne jak powinny, ich tata lub mama zmarł. Czasem czują złość, ale szybko się uczą, że złość wobec zmarłego jest czymś, czego nigdy nie powinni wyrażać – w porządku jest być smutnym, ale nie w porządku jest być złym na rodzica za to, że cię opuścił. W czasie omawiania tematu śmierci z dziećmi, ważne jest, aby pomóc im spojrzeć na swoje uczucia, jak na coś normalnego mówiąc rzeczy typu: „ To jest naturalne, że czujesz złość, kiedy ktoś, kogo kochasz umrze, ponieważ uważasz, że cię opuścił. Jednak on nie miał na to wpływu. Jestem pewien, że pozostałby przy życiu, gdyby tylko mógł”. 

      Część 6: Radzimy sobie z trudnościami.

      To część, która zawiera sposoby radzenia sobie z trudnościami, pomagania innym, radzenia sobie w nowych sytuacjach i, na podsumowanie, uczy jak wspólnie świętować.